Dit land bestaat alleen binnen haar muren

11 november 2014

Op deze koude en mistige ochtend laat ontwerper Sjoerd ter Borg zijn studio in Noord eventjes achter om mij te ontmoeten op het Spui. Een tijdje terug zette hij de Uitgeverij van Leegstand op als onderdeel van zijn afstudeerproject voor de masteropleiding Vacant NL aan het Sandberg instituut (Rietveld academie). Deze master is opgericht met het doel te onderzoeken hoe op creatieve en innovatieve wijze invulling gegeven kan worden aan leegstaande ruimtes (bijvoorbeeld gebouwen) in Nederland. Volgens het CBS is de leegstand in de vier grote steden (Utrecht, Den Haag, Rotterdam en Amsterdam) in Nederland erg hoog; in totaal staan er bijna 29.000 woningen leeg in Amsterdam.

Met zijn uitgeverij gericht op leegstandbeheer wil Sjoerd invulling geven aan deze leegte. Schrijvers zijn hierbij de pioniers, de verkenners van nieuwe mogelijkheden. En door te starten met een groep die alleen behoefte heeft aan een tafel en een stoel, kunnen ruimtes direct gebruikt worden. Waar een architect met een maquette komt, een ondernemer met een businessplan, komt de Uitgeverij van Leegstand met fictieve verhalen om na te denken over de toekomst van deze plekken. Er wordt voorbij gegaan aan praktische bezwaren, die elk plan kunnen dwarsbomen voordat het een kans krijgt. In het hoofd van een schrijver kan immers alles. De ideeën en verbeeldingen van de auteurs worden gepubliceerd in het publieke domein en openen deuren naar toekomstig gebruik.

Alma Mathijsen in de Atoombunker. Fotografie: Sander Troelstra.

Alma Mathijsen in de Atoombunker. Fotografie: Corneel de Wilde.

Tijdelijk beheerd door fantasie

Sjoerd onderzocht binnen zijn master twee jaar lang hoe je vanuit kunst, ontwerp en verbeelding op een andere manier kunt kijken naar bepaalde thema’s binnen het onderwerp leegstand. Veel van zijn studiegenoten waren meer ruimtelijk georiënteerde ontwerpers, zoals architecten, maar hij was vanaf het begin geïnteresseerd in leegstandbeheer: ‘De leegstandsbeheer sector is enorm in Nederland, simpelweg omdat we heel veel gebouwen in Nederland hebben die leegstaan. Het zijn vaak publieke gebouwen van de overheid, en ik ben onderzoek gaan doen naar die gebouwen en organisaties.’

Philip Huff bij de verlaten KNSM-kraan. Fotografie: Sander Troelstra.

Philip Huff bij de verlaten KNSM-kraan. Fotografie: Corneel de Wilde.

Diezelfde organisaties vertelden hem allemaal: een leegstandbeheerder kan niets anders doen dan beveiligen. Sjoerd voelde zich uitgenodigd om te kijken of dat ook anders kon, dus richtte hij zijn eigen leegstandsbeheerorganisatie op. ‘In het begin had ik nog geen idee; ik ben toen naar de KvK gegaan en ik begon contacten te leggen met beheerders van gebouwen. Door een scriptie die ik las over de relatie tussen literatuur en architectuur, ben ik begonnen met het inzetten van schrijvers als leegstandbeheerders, als afstudeerproject.’ Zijn scriptie ging over organische gebiedsontwikkeling, wat erop neerkomt dat je in gebieden, in dit geval panden, geleidelijk iets gaat ontwikkelen. Sjoerd wilde kijken hoe de schrijver daar een rol in kan spelen. En het werken met schrijvers heeft heel veel voordelen: ze hebben immers weinig nodig om te beginnen. Het gebruik levert ook wat op, die nieuwe verhalen kunnen richting geven aan de toekomst, zonder deze gelijk letterlijk te nemen.

Gideon Samson in het Seinhuis. Fotografie: Sander Troelstra.

Gideon Samson in het Seinhuis. Fotografie: Corneel de Wilde.

Symbolische invulling van leegstand

De Uitgeverij van Leegstand plaatste vijf schrijvers op vijf locaties: Alma Mathijsen in de Atoombunker bij het Weesperplein, Philip Huff in de verlaten KNSM-kraan, Gideon Samson in het Seinhuisje op Amsterdam Centraal en Franca Treur en Hans Dorrestein in twee brugwachtershuisjes. Die locaties koos hij uit omdat ze niet per se opvallen als gebouwen die leegstaan, terwijl het wel publieke werken zijn. ‘Van al die plekken is de overheid in principe eigenaar en door een nieuw gebruik, bijvoorbeeld automatisering bij de bruggershuisjes, staan ze nu leeg. Dat staat voor mij symbool voor al die andere duizenden gebouwen in Nederland die de overheid bezit en waar wij belasting over betalen. Om het leeg te houden. Want het kost heel veel om leegstandbeheerorganisaties in te schakelen.’ De schrijvers hadden tijdens het project in de bouwwerken kunnen overnachten, maar het ging vaak om panden zonder verwarming of voorzieningen. In die zin ging het eerder om een (kortstondige) symbolische invulling van hoe je naar leegstand kunt kijken. ‘Daarbij zie je hoe er in een dag al zoveel kan worden gedaan’, zegt Sjoerd. ‘Dat na een dag daar te zijn die verhalen eruit voortkwamen, dat vind ik heel bijzonder.’

Franca Treur bij het brugwachtershuisje op de Scharrebiersluis. Fotografie: Sander Troelstra.

Franca Treur bij het brugwachtershuisje op de Scharrebiersluis. Fotografie: Corneel de Wilde.

De schrijver kan al die strikte regeltjes die komen kijken bij leegstandsbeheer handig omzeilen. Vaak hebben leegstaande gebouwen een bestemmingsplan, wat ondanks soms jarenlange vertraging niet zomaar veranderd kan worden. Sjoerd merkte wel dat de schrijvers welkom waren: ‘Ze werkten veel als een eerste voet tussen de deur als de eigenaars van de panden moeilijk deden en huiverig waren. “Ik laat een schrijver erin als leegstandbeheerder,” zei ik dan. “Die gaat er een verhaal over schrijven.” Dan dacht niemand nog: Oh shit, moet ik dat wel doen?’ In Sjoerds project wordt aandacht gecreëerd in de positieve zin. Ook kostte het redelijk wat moeite om schrijvers te regelen voor het project. Daarom had hij veel aan het netwerk van zijn broer, die ook schrijver is. ‘Maar het ging ook vaak goed dankzij het idee, dat vonden mensen altijd sympathiek.’ Aan de ene kant begint de schrijver dus al met het beheer van het gebouw voor een dag, terwijl hij of zij tegelijkertijd wordt gevraagd om een verhaal te schrijven over die plek. Daardoor worden de eigenschappen van die plek benadrukt en ontstaan er nieuwe werelden binnen de context van die gebouwen. Dit dwingt je om op een andere manier naar zo’n plek te kijken.

Hans Dorrestein in het brugwachtershuisje bij de Hortusbrug. Fotografie: Sander Troelstra.

Hans Dorrestein in het brugwachtershuisje bij de Hortusbrug. Fotografie: Corneel de Wilde.

Een nieuw perspectief

Er is nu zoveel leegstand dat het niet meer uitsluitend om een probleem gaat, maar vooral om de mogelijkheden. ‘Ik voel zeker een connectie met die leegte. Een docent van mij zei: Leegstand wordt gezien als een probleem, maar als je in een bos staat denk je ook niet: Oh, wat is het hier leeg met al die bomen. Zeker bijzondere gebouwen lenen zich zó goed voor een verhaal. En ik denk dat die verhalen nuttig zijn, vanwege het nieuwe perspectief dat ze bieden. Daar ben ik vooral in geïnteresseerd. Niet alleen het perspectief van de schrijver, maar ook de ervaring van de personages en de eigen vertaling van de lezer.’

Fotografie: Sander Troelstra

Fotografie: Corneel de Wilde.

Toen de teksten klaar waren wilde Sjoerd ze terugplaatsen in het publieke domein, zodat mensen er weer mee in aanraking zouden komen. Sjoerd had met de Uitgeverij van Leegstand als voor ogen dat de verhalen uitgegeven zouden worden in de stad. Zo zou beheer en ontwikkeling door elkaar heen lopen. Franca Treur zat in het brugwachtershuisje, waartegenover zich een druk café bevindt. Dus maakte Sjoerd bierviltjes met op de voorkant het huisje en op de achterkant een pakkend citaat uit haar verhaal en een link naar de website van het project. Bij de havenkraan werd een citaat uit het verhaal van Philip Huff op de grond geplaatst. Niet alle bedachte ideeën konden worden uitgevoerd: op Amsterdam Centraal moest een zin uit het verhaal van Gideon Samson op de aankondigingsborden op het perron geplaatst worden. Toch heeft Sjoerd zijn beoogde doel voor de Uitgeverij van Leegstand bereikt: invulling geven aan de leegte, in samenwerking met anderen, grafisch- of ruimtelijk ontwerpers, schrijvers en kunstenaars. Dat interdisciplinaire element vind hij het leukst.

De muur van het Marineterrein. Fotografie: Corneel de Wilde.

De muur van het Marineterrein. Fotografie: Corneel de Wilde.

Het land binnen de muren

Sjoerd ging verder met dit onderwerp met het project Het land binnen de muren, op het Marineterrein in Amsterdam. Dat ging iets minder over leegstand en meer over gebiedsontwikkeling. Het Marineterrein ligt in het hart van Amsterdam, 30 hectare groot en geheel ontoegankelijk voor burgers. Al eeuwen lang. Sinds de zeventiende eeuw al heeft het terrein een militaire functie, maar het was ook Michiel de Ruyters werkplek, Vincent van Gogh heeft er een tijdje gezeten, en het is was een tijdje het onderduikadres van Ayaan Hirsi Ali en Geert Wilders toen zij beveiligd werden.’

In de loop van 2015 krijgt een gedeelte van het terrein voor het eerst weer een publieke functie en opent het geleidelijk zijn poorten. Logischerwijs zijn er veel geïnteresseerden in dit nieuwe stukje stad: horecaondernemers, projectontwikkelaars en dagjesmensen, studenten en gevestigde architecten, iedereen voelt de potentie van de grond en maakt plannen ermee aan de slag te gaan. ‘Dat proces, van die eeuwenlange cultuur van geslotenheid naar een nieuw stuk stad, vind ik super interessant.’

Fotografie: Corneel de Wilde.

Tijdens de rondleiding binnen het Marineterrein. Fotografie: Menno Hoope.

Sjoerd benaderde de projectleider of ze daar eerst schrijvers mochten inzetten. Daarbij ging het niet perse om de geschiedschrijving, maar juist een verhaal geïnspireerd op de plek. Voorafgaand aan hun schrijven kregen de auteurs een rondleiding gehad van een militair en ook een geschiedenisles van Bureau Monument en Archeologie over wat daar allemaal is gebeurd. Daar zijn vijf heel verschillende verhalen uitgekomen. Op de interactieve website van het project worden de verhalen gebruikt als methode om dit nieuwe stuk stad in kaart te brengen. Door een wisselwerking tussen literatuur en ontwerp wordt het Marineterrein ontsloten.

‘De woorden van een schrijver kunnen je laten voelen wat is en wat is geweest, ook al is wat ze schrijven fictief. Sterker nog: de verhalen maken zichtbaar wat er kan zijn.’ Vervolgens heeft Sjoerd samen met een ontwerper en een digitaal ontwikkelaar bepaalde aspecten uit die verhalen gehaald en daar kaarten van gemaakt, van het Marineterrein. Weer een ander, nieuw perspectief. Zoals een van de personages in de verhalen beschrijft: “Dit land, zei ik, bestaat alleen binnen haar muren, de rest is speculatie.”

Rondleiding binnen het Marineterrein. Fotografie: Sander Troelstra.

Rondleiding voor de schrijvers binnen het Marineterrein. Fotografie: Sander Troelstra.

 

Sjoerd hoopt dat hij met zijn Uitgeverij van Leegstand ook anderen kan blijven aanzetten tot het creatief omgaan met leegstand in Nederland. Wat de toekomst hem zal brengen, weet hij niet. Maar mocht hij een mooie nieuwe leegstaande plek vinden, dan wil hij daar graag opnieuw invulling aangeven. Wel nét even anders, want dat maakt het leuk, vindt hij. Het moet geen lopendebandwerk worden. ‘Als ontwerper probeer ik op nieuwe manieren naar maatschappelijke onderwerpen te kijken, dat kan stadsontwikkeling zijn, maar ik zou ook andere richtingen op willen. Literatuur zou dan zeker ook weer een rol kunnen spelen, maar dan zal het wel op een andere manier zijn.’

Op zaterdag 15 november uur presenteert Sjoerd zijn bijzondere project bij Stadsleven op Kantor ‘Leeg is het nieuwe vol’. Kantor is een festival dat door drie dagen in te trekken in een leegstaand kantoorgebouw en dat te vullen met kunst, optredens en nieuwe technologie, het grote leegstand probleem op positieve en creatieve wil benaderen.

Over een maand kan je hier fragmenten van de verhalen van Carolina Trujillo, Daan Heerma van Voss, Gustaaf Peek, Allard Schröder en Niña Weijers over het Marineterrein lezen, die gepubliceerd zullen worden op de website van het project en in Das Magazin. Ook wordt Het land binnen de muren zaterdag 13 december gepresenteerd in het Stedelijk Museum binnen het programma ‘Literatuur op het scherm’.

One Response to Dit land bestaat alleen binnen haar muren

  1. […] Land Binnen de Muren is een project van Sjoerd ter Borg en Jorrit Schaap. Eerder sprak Lood Ter Borg al over dit project, waar schrijvers Niña Weijers, Gustaaf Peek, Carolina Trujillo, Daan Heerma […]

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Laurie Branderhorst

Laurie Branderhorst (1988) studeerde Engels en de master Redacteur/Editor aan de UvA. Het liefst leest ze nieuwe literatuur en interviewt ze (jonge) schrijvers hierover. Ze ziet in Lood het vernieuwende platform om literaire nieuwsgierigheid bij anderen aan te moedigen, uit te wisselen en nieuwe verbindingen te leggen.

 

 

 

E-mail Laurie

Lees meer:

Hanya Yanagihara

Hanya Yanagihara bij BorderKitchen: ‘Ik wist dat mijn boek niet saai zou zijn’

Rosalinde Markus

‘Dit is je eerste bezoek aan Nederland, toch?’ vraagt interviewer Arjan Peters aan auteur Hanya Yanagihara. ‘Yes,’ antwoordt ze, ‘so don’t disappoint me.’ Het is druk in Theater aan het Spui bij het literaire programma van BorderKitchen. Iedereen is benieuwd naar de auteur achter de succesvolle roman A little life, in het Nederlands vertaald als Een klein leven.

De Jonge Schrijversavond

De Jonge Schrijversavond: een waardig afscheid

Margot de Sera

De Jonge Schrijversavond, de zevende en laatste editie van een serie energieke literaire avonden over jonge schrijvers. Het gemist, of gewoon even je geheugen opfrissen en nagenieten? Lees vooral met Lood mee.