Literair ontbijt met Ognjen Spahić

19 juni 2015

Om het eentonige bestaan van schrijvers zo nu en dan te verlichten heeft Internationaal Literatuurhuis Passa Porta twee appartementen omgevormd tot schrijfresidenties. Dit zijn plekken waar buitenlandse auteurs gedurende enige tijd aan hun teksten kunnen werken en kennismaken met literatuur en cultuur in de Belgische hoofdstad. Op dit moment zijn de gelukkigen de Amerikaanse schrijver Peter Orner en de uit Montenegro afkomstige Ognjen Spahić. En omdat het literaire leven uit meer bestaat dan schrijven alleen, bevond deze laatste zich afgelopen zaterdagochtend aan een tafel in de boekhandel de Groene Waterman met een vijftiental geïnteresseerde lezers en een veelvoud van dit aantal aan croissants.

Sven Peeters was gastheer en moderator van dienst. Peeters is schrijver, leerkracht Nederlands voor anderstalige nieuwkomers, verantwoordelijke voor de PEN-flat in Antwerpen – een schrijfresidentie voor buitenlandse schrijvers die in hun land van herkomst in hun literaire arbeid gehinderd worden – en daarnaast ook bezieler van de blogspot Balkanboeken. Op deze blog houdt hij informatie bij over belangrijke gebeurtenissen in de literaire wereld van Ex-Joegoslavië en publicaties hierover. Vorige maand verscheen van hem het boek ‘Wat kwam er uit een schot’, een kritisch overzicht van honderd jaar beeldvorming rond de aanslag van Gavrilo Princip op Franz Ferdinand.

Ognjen Spahić is schrijver van kortverhalen en romans, en journalist voor de Montenegrijnse krant Nova Knjiga. Er zijn van hem drie bundels kortverhalen verschenen, respectievelijk Sve to (All that) in 2001, Zimska potraga (Winter Search) in 2007 en Puna glava radosti (Head Full of Joy) in 2014, alsook de roman Hansenova Djeca (Hansen’s children, 2004). Nog dit jaar verschijnen een tweede en een derde roman. Zijn werk won verschillende prijzen waaronder de European Prize for Literature, en is vertaald in het Frans, Duits, Engels, Grieks, Turks, Bulgaars en Albanees.

Mijn oorspronkelijke idee was Spahić te interviewen na het literair ontbijt, maar door het informele karakter – dé sterkte van de formule – is de helft van mijn vragen beantwoord bij een kop koffie in de boekhandel in het gezelschap van de andere belangstellenden en de andere helft later, tijdens een kort gesprek onder vier ogen. Wat volgt is dan ook niet een klassiek interview, maar het relaas van deze gesprekken en van een zeer geslaagde ochtend. Ter voorbereiding van het gesprek had ik het titelverhaal uit de bundel ‘Head full of joy’ en ‘Hansens children’, Spahić’ eerste roman, gelezen.

spahic groene waterman 6

Oorsprongsvraag

Het gesprek begint met het aftasten van geografische en politieke grenzen. Spahić wordt door de literaire wereld gezien als een van de meest toonaangevende Montenegrijnse schrijvers, maar zelf staat hij weigerachtig tegenover de plaatsbepaling die een dergelijke uitspraak inhoudt. Hij geeft aan zich eerder thuis te voelen in de taal die hij spreekt en haar rijke verleden dan in het land waar hij woont, dat nog niet zo lang een onafhankelijke staat is. Hij voelt zich nog sterk verbonden met het Joegoslavië van zijn jeugd en waarschuwt voor een al te strikte opdeling, omdat die de complexe werkelijkheid onrecht aandoet. Spahić is een tegenstander van al te eng nationalisme en ziet belangrijke ex-Joegoslavische schrijvers dan ook liever niet als toebehorend aan een bepaald land, maar als onderdeel van de wereldliteratuur en als een gemeenschap verbonden door taal. Deze visie kan gedeeltelijk verklaard worden door het feit dat Spahić in zijn leven al in verschillende landen van het voormalige Joegoslavië gewoond heeft, onder andere in Kroatië. Hij is meer dan enkel Montenegrijn.

Op dit moment woont hij in Podgorica, dat voorheen Titograd heette en dat het tot hoofdstad van Montenegro heeft geschopt. Daarmee is over de stad ook wel het belangrijkste gezegd. Vorige zomer ben ik er tijdens een maand van Balkan-omzwervingen vier dagen verzeild geraakt. Wanneer ik dit aan Spahić vertel, begint hij hartelijk te lachen: ‘Vier dagen, zo lang! Wat ging er door je hoofd?’. Niet veel, moet ik toegeven, ik permitteer me dat soms als ik aan het reizen ben. Podgorica is inderdaad niet de mooiste of interessantste stad van Oost-Europa, maar Spahić houdt van haar. Vooral ‘s avonds in de eerste twee weken van augustus, wanneer de inwoners de brandende hitte mijden en de straten verlaten zijn. Dan wandelt de schrijver.

Er blijkt ook een fijne boekenwinkel te zijn die ‘Carver’ heet, naar de Amerikaanse schrijver, en onder een oud Turks badhuis gevestigd is. Jaarlijks vindt er een kortverhalenfestival plaats. Ook dan is het er goed toeven.

Voedsel voor de geest

In de jaren negentig werd Spahić opgeroepen voor militaire dienst, die hij weigerde. Zelf geeft hij aan dat deze keuze toen in zijn vriendenkring niet al te ongebruikelijk was. Of deze beslissing werkelijk zo onproblematisch is als hij het afschildert, is mij niet geheel duidelijk en ik ben geneigd te denken dat het eerder zijn bescheidenheid illustreert. Eens te meer omdat zijn weigering het hem  jaren onmogelijk heeft gemaakt om een paspoort te krijgen om naar het buitenland te reizen. Lees: de andere regio’s van zijn vroeger thuisland te bezoeken. Deze beperking had voor ons als lezers achteraf bezien echter een groot voordeel, omdat het hem niets anders te doen gaf dan ‘volledige bibliotheken te verslinden’. Een bezigheid waar hij talent voor had, zo bleek. ‘Ik kan beter lezen dan schrijven’, beweert hij zelf. Toch ging hij een stap verder en ondernam een poging om de grote schrijvers wiens werk hij gelezen had te imiteren.

Gevraagd naar de reden van zijn voorkeur voor kortverhalen, antwoordt hij laconiek: ‘Ik ben een lui mens’. Hij zal het doorheen het gesprek nog een paar keer herhalen, maar echt geloofwaardig wordt het niet. Een verdere illustratie van zijn bescheidenheid. Ook geeft hij duidelijk aan welke auteurs een cruciale rol hebben gespeeld in zijn ontwikkeling. Belangrijke bronnen van inspiratie voor Spahić waren de Servische schijvers Borislav Pekic en Danilo Kiš. Die laatste moet, zo Spahić, ooit hebben beweerd dat de hele literatuur is opgebouwd rond moord en oorlog. Elementen die ook terugkeren in Spahić’s werk. Met Kiš deelt hij ook de voorkeur voor het schrijven van kortverhalen.

Niets dan de waarheid

Spahić diagnosticeert de hedendaagse literatuur een markant gebrek aan emotie en waarheid. Dit idee van ‘literaire waarheid’ blijkt een kernidee in zijn schrijven, maar krijgt bij Spahić ook een ietwat aparte invulling. Het betreft niet waarheid in de klassieke zin van het woord. Voor Spahić is het eerder een intuïtief gegeven. Een schrijver moet je doen geloven in de personen en de gebeurtenissen van het verhaal op een emotioneel niveau. Een kwestie van geloofwaardigheid en authenticiteit. Als je niet getroffen wordt en spontaan meevoelt, ontbreekt het de tekst aan waarheid. Het is in zijn definitie noodzakelijk dat er een band ontstaat tussen lezer en personage. Dat maakt deze vorm van waarheid subjectiever dan de alledaagse notie. Spahić illustreert het idee van waarheid in romans aan de hand van een verhaal van Philip K. Dick, waarin twee Martianen met elkaar in contact komen, en dat hem ondanks de absurde setting toch wist te treffen.

Ook waarheid in de meer gangbare betekenis speelt een belangrijke rol in zijn teksten en verklaart zijn voorkeur voor onbetrouwbare vertelinstanties. In het kortverhaal ‘Head full of joy’ spreekt de vertelinstantie de lezer rechtstreeks aan en zaait twijfels over de juistheid van zijn eigen beweringen. Zo wordt een gesprek tussen de verteller en zijn moeder gevolgd door de zin ‘The dialogue under the number three never happened.’ Ook in ‘Hansen’s children’ problematiseert het hoofdpersonage zijn eigen betrouwbaarheid.

De kinderen van Hansen

Hansen’s children trof mij als een boek dat veel waarheid bevat in de betekenis die Spahić eraan verbindt. De lezer maakt kennis met twee leprapatiënten die door hun ziekte gedoemd zijn tot een uitzichtloos bestaan in het laatste leprosarium van Europa in Roemenië, tegen de achtergond van de laatste maanden van Ceausescu’s regime. De titel is een verwijzing naar de dokter die de ziekteverwekkende bacile ontdekte.

Wat Spahić vooral interesseerde was het vatten van het lijfelijke, het vastleggen van de manier waarop veranderingen van het lichaam het karakter beïnvloeden. Het ontbinden en uiteenvallen van lichaam en geest. Dat hier de desintegratie van een volledig politiek systeem aan gekoppeld wordt, geeft het boek een interessante extra dimensie. Ook biedt het boek een interessante, maar zeer pijnlijke inkijk in het functioneren van een onvrijwillig gesloten gemeenschap. Om deze reden wordt het boek wel eens met ‘Lord of the flies’ vergeleken. Golding heeft echter niet de humor van Spahić, die bij momenten zeer zwart is, maar de tekst toch een een lichte toets geeft.  

Schrijven op verplaatsing

Spahić heeft al in verschillende steden verbleven en geschreven. Meestal resulteert zo’n schrijfverblijf in een kortverhaal. Zo ook, als zijn muzen ons goed gezind zijn, dit verblijf in Brussel. Hij hoopt deze verhalen ooit te bundelen in een boek. Aan zijn residentie in Wenen haalt hij de warmste herinneringen op. Het is een stad die enige tijd van je vergt om te leren kennen, een zeer gelaagde plek. Een plek waar hij kan aarden.

En hoe het hem in Brussel bevalt? Hij volgt de raad op van Sartre, die ooit zei dat men, om een stad en diens bevolking te leren kennen, zich het best op een terras installeert en de stad aan zich voorbij laat gaan. En misschien, als de straten volledig leeg zijn, waant hij zich even thuis.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Mara Matthyssens

Mara Matthyssens (1991) studeerde filosofie en literatuurwetenschappen aan de Universiteit van Gent. Ze  bericht vanuit België over ontwikkelingen in de hedendaagse literatuur en houdt ons via de Vlaamse Literaire Agenda op de hoogte van literaire evenementen in Vlaanderen.

 

 

 

 

E-mail Mara

Lees meer:

Hanya Yanagihara

Hanya Yanagihara bij BorderKitchen: ‘Ik wist dat mijn boek niet saai zou zijn’

Rosalinde Markus

‘Dit is je eerste bezoek aan Nederland, toch?’ vraagt interviewer Arjan Peters aan auteur Hanya Yanagihara. ‘Yes,’ antwoordt ze, ‘so don’t disappoint me.’ Het is druk in Theater aan het Spui bij het literaire programma van BorderKitchen. Iedereen is benieuwd naar de auteur achter de succesvolle roman A little life, in het Nederlands vertaald als Een klein leven.

De Jonge Schrijversavond

De Jonge Schrijversavond: een waardig afscheid

Margot de Sera

De Jonge Schrijversavond, de zevende en laatste editie van een serie energieke literaire avonden over jonge schrijvers. Het gemist, of gewoon even je geheugen opfrissen en nagenieten? Lees vooral met Lood mee.