Vertaalslag 2016: de ondernemende vertaler in de spotlights

13 maart 2016

Op maandagavond 7 maart verzamelden zich zo’n tachtig literair vertalers, uitgevers, redacteuren en andere betrokkenen uit boekenwereld zich in de IJzaal van de Amsterdamse Tolhuistuin voor de Vertaalslag 2016. Deze avond, die jaarlijks georganiseerd wordt door Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam (SLAA) en de Vereniging van Letterkundigen (VVL), brengt mensen uit het vakgebied bij elkaar zodat zij zich gezamenlijk kunnen richten op een actueel onderwerp uit de vertaalpraktijk. Dit jaar was het thema De Ondernemende Vertaler – een topic dat zeker leeft, gemeten aan de reacties uit het publiek.

Net als voor literair auteurs is het voor de meeste literair vertalers lastig om alleen met het vertalen van poëzie en proza het hoofd boven water te houden. Ze moeten steeds meer hun best doen om aan opdrachten te komen, grote uitgevers nemen weinig eigen initiatieven van vertalers aan, de vergoedingen voor vertalingen zijn veelal laag en daarnaast vergrijst het vakgebied. Tijdens de Vertaalslag 2016 werd op verschillende manieren op deze doornen ingegaan. Hierdoor bleek gelukkig ook dat er aan de doornen vaak genoeg rozen vastzitten. Het is de kunst dat literair vertalers deze rozen zien en er hun best voor blijven doen.

Literair vertalers, houd de eer erin!

Tijdens de eerste presentatie van de Vertaalslag ging econoom en beeldend kunstenaar Hans Abbing in op de mogelijkheden om de financiële beloningen van literair vertalers op te krikken. Literair vertalers die via de modelcontracten van de VVL werken, verdienen nu gemiddeld € 24.000 per jaar. Dat valt tegen, als je bedenkt dat de meeste literair vertalers hoogopgeleid zijn. Hun creativiteit wordt meestal niet extra beloond door uitgevers, waardoor zij in de praktijk vaak net zo weinig verdienen als veel andere kunstenaars. Ook marktwerking draagt hieraan bij.

Abbing suggereerde dat het salaris kan stijgen als literair vertalers meer prestige krijgen toebedeeld en als zij meer subsidies weten binnen te slepen. Een andere optie is dat ze meer gaan actievoeren, zowel tegen collega’s die onder de prijs werken, als tegen uitgevers die lage beloningen blijven uitdelen. De vergrijzing onder literair vertalers wijst erop dat steeds minder jonge mensen het beroep aantrekkelijk vinden. Alhoewel er een rijtje jonge enthousiaste vertaalsters, opgeleid aan de Vertalersvakschool, op de tweede rij zit, valt het grootste deel van de aanwezigen waarschijnlijk niet in de categorie ‘starter’. Loonsverhoging zou wellicht helpen om de het vaandel van de literair vertaler hoog te houden en om meer studenten warm te maken voor het vak.

Van hobby naar (al dan niet een beetje droog) brood

Vervolgens was het podium van de Vertaalslag voor ervaringsdeskundigen, die te oordelen naar de knikjes en het instemmende gemompel van het publiek, veel herkenbare situaties opbrachten. Kiki Coumans is vertaalster Frans en redacteur van poëzietijdschrift Awater. Anneke Pijnappel is ook vertaalster, en medeoprichter van Voetnoot Publishers. Beide dames vertelden over hoe het was om als groentje op de literaire vertaalmarkt aan de slag te gaan en over hoe hun loopbaan vervolgens verderging. Coumans legde onder meer uit dat zij bijna per toeval op het literaire vertaalpad is geraakt. Ze begon uit nieuwsgierigheid met het vertalen van stukjes van een geliefde roman, stuurde die op naar een tijdschrift, en dat groeide uit tot meer. Tijdens een bezoek aan New York viel het haar op dat de kunstenaars zich daar duidelijk profileerden als ‘writer’, ‘artist’, ‘actor’, et cetera, en dat zij daardoor hun onderhandelingspositie stevig wisten neer te zetten. Coumans volgde dit voorbeeld.

In Coumans’ ervaring doen grote uitgeverijen vaak moeilijk wanneer een literair vertaler een eigen vertaalproject aandraagt. Daarom richt zij zich op kleine, gespecialiseerde uitgeverijen. Dit werkt goed voor haar. Pijnappels ervaringen sluiten aan op die van Coumans. Voetnoot Publishers, dat zij met haar partner oprichtte, is eigenlijk een stichting zonder winstoogmerk. Daardoor kan Voetnoot zich volgens Pijnappel richten op het publiceren van vertalingen die anders het licht waarschijnlijk niet zouden zien, maar die wel interessant zijn. Het lijkt er dus op dat de paden van literair vertalers anno 2016 erg divers en vooral persoonlijk zijn. Als vertaler moet je, net als auteur, echt op zoek naar een uitgever die naadloos aansluit bij jouw (vertaal)interesse.

Niet-alledaagse vertaalpraktijken: liedteksten

Vertalen is een niche op zich, maar ook binnen deze wereld bestaan aparte hoekjes. Eén daarvan is het vertalen van liedteksten. Jan Rot, die met zijn optreden het ‘lezingen’-gedeelte van de Vertaalslag afsloot, is hierin een onbetwiste ster. Naast dat hij zingt en componeert, ‘hertaalt’ Rot teksten van allerlei soorten muziekstukken. Zo heeft hij Nederlandse vertalingen gemaakt van popliedjes als ‘Fire’ en ‘Bohemian Rapsody’ (zie zijn playlist op Youtube), maar ook van de klassieke ‘Matthäus-Passion’. Bij het vertalen let hij vooral op hoe de betekenis en de stemming van de originele tekst het beste naar voren komen in de doeltaal. De vertalingen zijn daarom vrijwel nooit letterlijk. Dat dit de liedjes vaak ten goede komt, blijkt wel uit het feit dat de zaal spontaan begon mee te zingen en mee te klappen met Rots enthousiaste vertolking van ‘Lola’. Dat het lied zich ineens afspeelt in een café aan het Leidseplein, maakt het des leuker en herkenbaarder.

Ook volgens Rot zit er een wereld van verschil tussen de kunst van het vertalen en het op de markt brengen van je vertalingen. Daarnaast ziet hij dat het vaak onbekend is hoeveel werk vertalen is. Met een popliedje kan hij bijvoorbeeld wel drie volle dagen zoet zijn. Van vertalen word je niet rijk, geeft ook Rot ten slotte toe, alhoewel hij met de vertaling van de ‘Matthäus-Passion’ onverwacht veel succes heeft gehad. Een rozenblad voor de vertaler: echte passie laat zich niet uitroeien.

Recensiefout toegeven is engelachtig(?)

Sinds 2008 wordt de Vertaalslag afgesloten met het uitreiken van de Vertaalengel en de Vertaalduivel aan mensen die iets bevorderlijks (de engel) of iets niet zo bevorderlijks voor de vertaalwereld hebben gedaan. Dit jaar gingen ze beide naar Marco Kamphuis, romanschrijver en criticus van het NRC Handelsblad. Hij schreef in zijn NRC-recensie ‘Kletspraatjes op de thee bij Swann’ dat de vertaling van de nieuwe Proust van Martin de Haan en Rokus Hofstede, onzorgvuldig was. De ‘fouten’ waren echter bewuste vertaalkeuzes van de vertalers. Kamphuis ontving voor zijn eigen onzorgvuldigheid de Vertaalduivel. Omdat hij echter zo hoffelijk was om zijn recensie in de krant te rectificeren en de vertalers daarmee in een goed daglicht zette, verdient hij ook de Vertaalengel, aldus de Werkgroep Literair Vertalers van de VVL. Bij het in ontvangst nemen van de ‘prijzen’, twijfelde Kamphuis of de aandacht wel terecht is. ‘Het doet me denken aan dialectische filosofie,’ zei hij. ‘De weg naar boven en naar beneden is een en dezelfde weg.’ Dat credo lijkt voor literair vertalen in het algemeen te gelden. Wie echt wil vertalen, die komt er wel, al moet hij de doornen van onder andere het actievoeren en het leuren langs allerlei kleine uitgeverijen daarbij wel voor lief nemen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Tamara de Reus

Tamara de Reus (1988) werkt in een boekhandel in Den Haag en volgt de schrijfopleiding aan de Schrijversvakschool in Amsterdam. Ze studeerde Europese Prehistorie aan de Universiteit Leiden.

E-mail Tamara

Lees meer:

Hanya Yanagihara

Hanya Yanagihara bij BorderKitchen: ‘Ik wist dat mijn boek niet saai zou zijn’

Rosalinde Markus

‘Dit is je eerste bezoek aan Nederland, toch?’ vraagt interviewer Arjan Peters aan auteur Hanya Yanagihara. ‘Yes,’ antwoordt ze, ‘so don’t disappoint me.’ Het is druk in Theater aan het Spui bij het literaire programma van BorderKitchen. Iedereen is benieuwd naar de auteur achter de succesvolle roman A little life, in het Nederlands vertaald als Een klein leven.

De Jonge Schrijversavond

De Jonge Schrijversavond: een waardig afscheid

Margot de Sera

De Jonge Schrijversavond, de zevende en laatste editie van een serie energieke literaire avonden over jonge schrijvers. Het gemist, of gewoon even je geheugen opfrissen en nagenieten? Lees vooral met Lood mee.