< Terug

Confronteren en wegkijken: de kracht van Lieveling

17 december 2015

Een van de verrassende succesromans van dit jaar is Lieveling van Kim van Kooten. Dat de debuutroman van deze actrice en scenarioschrijver succesvol zou zijn is wellicht geen verrassing, maar het onderwerp van Lieveling is des te meer opmerkelijk. Het boek is namelijk gebaseerd op het levensverhaal van Pauline Barendregt en schetst de jeugd van Puck. Die staat in het teken van misbruik door haar stiefvader en Lieveling vertelt hoe Puck, haar familie en omstanders omgaan met dit geheim in hun midden. Hoe beschrijft Lieveling de uitwerking van een taboe? Hoe worden familie en kennissen beïnvloed door een situatie die ze niet hardop beschrijven?  De tagline van de roman is niet voor niets ‘sommige geheimen zijn te groot om te delen.’

Let op: hierna volgen spoilers voor Lieveling. Wil je meer weten over deze roman zónder spoilers, klik dan hier.

Binnen en buiten

Lieveling wordt in de eerste persoon door Puck verteld. Het effect hiervan is dat je als lezer geconfronteerd wordt met haar misbruik, maar dat er ook een bepaalde afstand is. Dit komt omdat Puck in eerste instantie zelf niet doorheeft wat er plaatsvindt. Barendregt noemt het ook: als vijfjarige heb je nog geen helder referentiekader. Je weet dus niet zeker wat goed en fout is. Naarmate Puck ouder wordt realiseert ze zich steeds meer dat de relatie met haar stiefvader niet de norm is. Puck probeert vervolgens bewust afstand te creëren tussen haar dagelijkse realiteit en haar gedachten.

‘Van mij zijn er twee. Eentje van binnen en eentje van buiten. […] De binnenpuck wil naar buiten en de buitenpuck wil naar binnen. En binnenpuck wordt sterker, terwijl buitenpuck bijna niet meer op haar benen kan blijven staan van het liegen.’

De misbruikscénes zijn onprettig om te lezen, maar door de afstand die Puck bewaakt zijn deze scènes nooit overtollig. Het grootste deel van het misbruik gebeurt dan ook off-page, terwijl we vooral lezen over Pucks gedachten. Als Puck voor de eerste keer met iemand over haar misbruik praat wordt dat niet expliciet beschreven, maar terloops vermeld. Zo blijft er continu een afstand tussen lezer en de gruwelijke realiteit. Deze afstand heeft ook te maken met het uitkomen van het misbruik. Voor Puck is het delen van haar geheim een wezenlijke stap, maar in de praktijk verandert er weinig.

Oppervlakkig?

Puck heeft een druk innerlijk leven dat beheerst wordt haar geheim. Daarentegen lijkjen de andere personages vaak oppervlakkig. Pucks moeder is zo egoïstisch dat ze Pucks bekentenis verdraaid tot leed dat haar is aangedaan. Haar familieleden zijn meer bezig met het profiteren van de rijkdom van haar stiefvader. Artsen lijken lichtzinnig met haar gemoedstoestand om te gaan. En de scène waarin Puck officieel aangifte doet van haar jarenlange misbruik is ronduit pijnlijk. Het ongemak van de politieagent is bijna tastbaar, terwijl Puck juist degene is die deze nachtmerrie al jaren heeft moeten doorstaan.

Publieke verontwaardiging versus wegkijken

Kortom: de reacties van de personages stroken niet met hoe, voor het gevoel van de lezer, het hoort te gaan. Waarom heeft niemand iets opgemerkt? Waarom heeft niemand iets gedaan? De reacties van de personages zijn ver verwijderd van de reactie van bijvoorbeeld de media in situaties van kindermisbruik. Socioloog Charles Krinskey beschrijft het concept moral panic, waarbij de morele verontwaardiging aan de oppervlakte een grote rol lijkt te spelen, maar achter gesloten deuren het leven door blijft gaan.

Dat is dan de kracht van Lieveling: het treffend beschrijven van de kloof die een taboe creëert. Publiekelijk is iedereen er natuurlijk over eens dat misbruik verschrikkelijk is. Maar hoe gaan mensen er écht mee om? Doorgaans blijft het geheim. Mensen kijken weg. Vaak hebben ze het niet eens door. En als ze ermee geconfronteerd worden, geloven ze het niet. Deze roman legt dus iets ongemakkelijks bloot. De personages lijken karikaturaal, oppervlakkig. Maar wie zegt dat dit niet realistischer is dan personages die Puck zouden redden van haar stiefvader? Dit komt vooral naar voren aan het slot van de roman. Er is namelijk geen feel-good einde met een opbeurende moraal. Het einde is eerder verwarrend: waarom zou Puck teruggaan naar de man die haar al die jaren zoveel pijn heeft gedaan? Het antwoord is misschien ook iets we waar we graag onze blik van zouden afwenden. Ze lijkt namelijk geen andere keuze te hebben. Kim van Kooten zegt zelf: ‘Ik zou het onderwerp tekort hebben gedaan als ik hier een happy end van had gemaakt.’ De kracht van Lieveling is dat het durft het makkelijke verhaal voorbij te gaan. Daardoor wordt getoond hoe moeilijk het is om taboes te doorbreken, zelfs rondom zoiets gruwelijks als kindermisbruik.

lieveling kim van kooten Lieveling / Kim van Kooten / Lebowski / 19,99  / 224 pagina’s

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Michelle Playford

Michelle Playford (1992) heeft Literatuurwetenschap en Cultural Analysis gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam. Bij Lood wil ze literatuur, in de breedste zin van het woord, onder de aandacht brengen. Daarnaast vult ze dagelijks de Twitter en Facebook van Lood met de leukste links.

E-mail Michelle

Lees meer:

Hanya Yanagihara

Hanya Yanagihara bij BorderKitchen: ‘Ik wist dat mijn boek niet saai zou zijn’

Rosalinde Markus

‘Dit is je eerste bezoek aan Nederland, toch?’ vraagt interviewer Arjan Peters aan auteur Hanya Yanagihara. ‘Yes,’ antwoordt ze, ‘so don’t disappoint me.’ Het is druk in Theater aan het Spui bij het literaire programma van BorderKitchen. Iedereen is benieuwd naar de auteur achter de succesvolle roman A little life, in het Nederlands vertaald als Een klein leven.

De Jonge Schrijversavond

De Jonge Schrijversavond: een waardig afscheid

Margot de Sera

De Jonge Schrijversavond, de zevende en laatste editie van een serie energieke literaire avonden over jonge schrijvers. Het gemist, of gewoon even je geheugen opfrissen en nagenieten? Lees vooral met Lood mee.